بانک مقالات و تحقیقات آموزشی - فرهنگی

چكيده

هدف از پژوهش حاضر بررسي سودمندي شيوه سايكودراما (روان نمايشگري) بر كاهش پرخاشگري نوجوانان پسر طلاق بود. نمونه اين پژوهش كليه دانش‌آموزان پسر راهنمايي (اول، دوم، سوم) در يكي از مدارس منطقه شهرستان كرج كه والدين آنها از هم جدا شده بودند (40 نفر) كه از بين آنها گروه نمونه به گونه‌اي تصادفي به تعداد 24 نفر گزينش شدند. افرادي كه بالاترين نمره پرخاشگري را كسب كردند به دو گروه 12 نفره آزمايشي و كنترل تقسيم شدند. گروه آزمايش در جلسات گروهي سايكودراما به مدت يك ساعت و نيم، هر هفته يك بار در 11 جلسه شركت كردند. سپس هر دو گروه تحت آزمون نهايي (پس آزمون) قرار گرفتند. ابزار اندازه‌گيري در اين پژوهش، پرسشنامه مقياس پرخاشگري (اورپيناس، 1993، ترجمه كرمي و درودي) بود. اين پژوهش در قالب 4 فرضيه اثر بخشي مشاوره، سايكودراما بر كاهش پرخاشگري، زورگويي، خشم و افزايش حمايت و همكاري مورد آزمون قرار داد و بعد از اجراي آمارهاي توصيفي و استنباطي (آزمون كواريانس) بر روي داده‌هاي بدست آمده اين نتيجه بدست آمد كه روش سايكودراما توانست پرخاشگري، زورگويي و خشم نوجوانان پسر طلاق را كاهش و حمايت و همكاري انسان را افزايش دهد.

مقدمه

خانواده جايي است كه به فرزندان عشق مي‌آموزد و به آنان احساس امنيت مي‌بخشد، فرزندان از آسيب‌پذيرترين اعضاي خانواده هستند و دستان والدين را تنها حامي و محافظي مي‌دانند كه نجات بخش آنان است. اختلافات خانوادگي مسائلي است كه نه تنها كانون امن خانواده را در هم مي‌ريزد بلكه سلامت جسمي و روحي فرزندان را مختل مي‌كند. بيش از يك دهه و نيم است كه بررسي‌هاي بحث‌انگيزي در مورد طلاق و عواقب آن توسط محققين انجام گرديده و تجارب متعددي در ارتباط با گسستگي خانواده‌ها و جدايي همسران در دسترس قرار گرفته است. طلاق نوعي شوك با تاثيرات ويژه بر فرزندان است كه درخصوص تعدادي از آنها هنجارهاي خاص و قابل پيش‌بيني وجود دارد. وقتي پديده طلاق (جدايي) موجب مي‌شود آنها را تجربه كنند با واكنش‌هايي مانند: خشم، غضب‌، ترس،‌ اضطراب، افسردگي و احساس گناه روبه‌رو مي‌گردند.

جدايي والدين براي فرزندان يك حادثه صرف نيست بلكه فرايندي است كه ظرف چند سال اثراتش را بروز مي‌دهد. حال در اين راستا اگر فرزندان در دوره نوجواني باشند بحراني‌ترين دوران زندگي خود را نيز تجربه مي‌كنند. از يك طرف دوره نوجواني دگرگوني‌هايي در احساسات و عواطف و تمايلات آنها به وجود مي‌آورد و چون نوجوان در صدد تعيين هويت خويش است. داراي كشمكش و تضاد زيادي با خود و با محيط اطراف خويش دارد كه پرخاشگري و ستيزه‌جويي نيز يكي از ويژگي‌هاي بارز اين دوران است و از طرف ديگر پديده مهم جدايي والدين (طلاق) مزيد بر علت مي‌شود و رفتارهاي پرخاشگرانه فرزند نوجوان را تشديد مي‌كند و طبق بررسي‌هاي انجام شده پسران بيشتر پرخاشگر مي‌شوند و در خانه و مدرسه همكاري ندارند.

پرخاشگري به شيوه‌هاي گوناگون درمان شده است؛ يكي از آنها بازي درماني به شيوه گل‌بازي بوده كه بر روي كودكان پرخاشگر انجام شده است. همچنين آموزش بسته كنترل پرخاشگري كه بر روي والدين فرزندان جهت كاهش خشونت فرزندان انجام شد،‌ از روش‌هاي ديگر اثر موسيقي درماني بر روي كاهش اختلالات رفتاري و عاطفي كودكان بي‌سرپرست است. درمان‌هاي شناختي ‌رفتاري نيز كه از طريق آن آموزش‌هاي راهبرد‌هاي مقابله‌اي كه بر روي كاهش اضطراب زنان مورد خشونت قرار گرفته اجرا شده است. امروزه نظريه‌هاي جديد روانشناسي از حيطه مشكلات فردي فراتر رفته‌اند و به مشكلات و مسائل ارتبا‌ط‌هاي بين فردي پرداخته‌اند. در بين اين نظريه‌ها هر كدام با ديدي متفاوت به افراد نگاه مي‌كنند و در جهت درمان و رساندن آنان به تعادل و سلامت رواني و كمك به سازگاري با محيط تلاش مي‌كنند، رويكرد روان‌نمايشگري (سايكودراما) تقريبا با ديدي منحصر به فرد به افراد و مشكلات آنها مي‌نگرد و همچنين روش‌هاي بسيار بديعي را براي درمان و بهبود اين مشكلات پيشنهاد مي‌كند. اين روش تركيب فوق‌العاده ماهرانه‌اي از روانشناسي و هنر است كه توسط مورينو ابداع شد. مورينو عقيده دارد كه گروه به خودي خود درمان بخش است و استفاده از هنر ايفاي نقش راه چاره جديدي براي حل مشكلات رواني‌ـ اجتماعي است. از ديد او مشكل يك شخص، ناتواني در اجراي وظايف مربوط به يك نقش اجتماعي است و اين رويكرد راهي براي تمرين نقش‌هاي اجتماعي در بستري گروهي است.

از طرف ديگر در روان‌درماني با ايجاد بينش و آموزش صحيح، طرز كنترل احساسات، عواطف و شيوه تفكر صحيح به فرد آموخته مي‌شود تا بتواند با مشكلات به نحو كارآمد مقابله كند. اين روان‌درماني جنبه پيشگيرانه هم دارد زيرا فرد به دليل رشد فكري و حمايت‌هاي دريافتي مي‌تواند افكار و عواطف خود را كنترل كند و در صورت مواجه مجدد با مشكلات، به علت تجربيات گذشته به راحتي با آنها مبارزه كرده يا با آنها كنار بيايد.

بنابراين با توجه به نقش موثر عوامل درماني موجود در گروه درماني (ايجاد اميد، رشد مهارت‌هاي اجتماعي، نوع دوستي و...) و خصوصا با كمك واقعيت آزمايي در گروه درماني، فرد تجربه عاطفي تحصيلي را جهت اصلاح اثر مخرب تجربه‌ مشكل‌زا در گذشته مي‌بود آزمون مي‌كند و به نامناسب‌بودن واكنش‌هاي خود پي‌مبرد. به نظر مي‌رسد كه تشكيل گروه درماني براي نوجوانان نتيجه بخش‌تر است و در بين روش‌هاي رويكرد سايكودراما (روان‌نمايشگري) براي گروه نوجوانان شيوه بسيار با ارزش و كارآمدتري است، زيرا ضمن ايجاد فضايي امن، به وسيله فراهم كردن فرصت‌ براي تعويض نقش‌ها، به درك بهتر آنان از نحوه ارتباط در وقايع جاري و گذشته‌ و ديدن جهان از دريچه چشم‌ ديگران، كمك مي‌كند ضمن اين كه به نوجوان فرصت‌ بيرون‌ريزي چيزهايي را مي‌دهد كه هرگز در جهان واقعي امكان يا اجازه آن براي او فراهم نمي‌شود. همچنين در سايكودراما، فرصت بهبود روابط بين فردي (حرفه‌اي‌ـ‌ شخصي) از طريق بازي نقش و گفت‌وگو در آينده و دستيابي به نتايج عملي و تجربي آن مهيا مي‌گردد.

با توجه به اين كه پرخاشگري نوعي مكانيسم رواني است كه در آن فرد به طور ناخودآگاه فشارهاي ناشي از محروميت‌ و ناكامي‌هاي خود را به صورت واكنش‌هاي حمله تجاوز و رفتارهاي كينه‌توزانه نشان مي‌دهد در اين زمينه مورينو بنيانگذار درمان‌گروهي سايكودراما عقيده دارد سايكودراما روشي است كه امكان به آگاهي آوردن ادراك‌ها، طرح‌ها و اعتقادات بيان نشده در سطح ناهوشياري مراجع را فراهم مي‌كند، به نظر وي وقتي مراجع بخشي از نقش‌ها و حوادث زندگي‌اش را به وسيله‌ بازي در گروه به نمايش مي‌گذارد، الگوهاي ناهشيار خود را كشف مي‌كند.

حال با اين اوصاف به نظر مي‌رسد شيوه سايكودراما جهت كاهش پرخاشگري نوجوانان طلاق موثر باشد. و اين سوال پيش مي‌آيد: آيا شيوه سايكودراما بركاهش پرخاشگري نوجوانان پسر تاثير دارد؟

اهداف و ضرورت پژوهش:

افزايش طلاق تاثيرات منفي زيادي روي سلامت فرزندان مي‌گذارد. تحقيقات نشان داده‌اند كه تصميمات والدين در مورد قطعي شدن طلاق مي‌تواند به مشكلات سلامت در فرزندان در ابعاد گوناگون منجر شود.

طبق گزارش‌هاي انجام شده آمار طلاق در جامعه ما در سال 1386، برابر با 99852 مورد و در شش ماه دوم سال 1387، 53050 مورد گزارش شده است. نوجوانان تقريبا 25 درصد افراد جامعه را تشكيل مي‌دهند. پژوهشي كه توسط سازمان ملي جوانان (1385)، در ايران بر روي 75 هزار نوجوان 14 تا 19 ساله در مراكز استان‌هاي سراسر كشور انجام شده، نشان دهنده ارقام قابل توجه و تكان دهنده‌اي است. بدين صورت كه 36 درصد نوجوانان از نظر قدرت و اميد به زندگي دچار مشكلند، 42 درصد اعتماد به نفس كافي ندارند، 51 درصد دچار معضل اضطراب و 54 درصد داراي خلق پرخاشگرانه هستند. همچنين ميزان جرائم پرخاشگرانه در طي دو دهه اخير حدود 10 برابر شده است چنانچه رفتارهاي كودكان و نوجوانان در دوره تحصيلي مورد توجه قرار نگيرد اعتياد، جرائم نوجوانان (بزهكاري) جامعه را تهديد مي‌كند. بنابراين دستيابي به راهبردهايي به منظور كاهش ودر نهايت درمان پرخاشگري و پيشگيري از آسيب‌هاي ناشي از آن از اهميت خاصي برخوردار است. خصوصا اينكه در اين پژوهش تلاش شده است با ارايه تكنيكي جديد تاثير اين فن بر روي تغيير و اصلاح رفتارهاي پرخاشگرانه كودكان و نوجوانان مورد بررسي قرار گيرد. كودك در زندگي روزمره بايد بتواند خود را به شيوه‌‌اي، از نگراني‌ها و ناراحتي‌هاي ناشي از فشارهاي محيطي بيالايد. لذا هدف از انجام اين پژوهش بررسي ميزان سودمندي شيوه سايكودراما بر كاهش پرخاشگري نوجوانان پسر طلاق است تا بتوانند موقعيت به وجود آمده را پذيرا باشند و بتوانند بدون كمترين آسيب دوران نوجواني خود را كه از بحراني‌ترين دوران زندگي است بگذرانند و در عين حال بر هيجانات طبيعي پديده ناخوشايند طلاق به بهترين نحو فائق آيند.

*****