بانک مقالات و تحقیقات آموزشی - فرهنگی

آموزش و پرورش علاوه بر چالش هاي داخلي، داراي پيرايه هايي خارج از سازمان است که مشکلات اين وزارت خانه و سيستم آموزشي را دوچندان کرده است .

يکي از اين پيرايه ها چاپ کتا ب هايي تحت عنوان «کمک درسي» يا «کمک آموزشي» و عرضه آن در جامعه است و دردناک تر اين که اين کتاب ها توسط بسياري از معلمان و دبيران هم توصيه مي شود در حالي که معاون پژوهش و برنامه ريزي درسي وزارت آموزش و پرورش تصريح کرده است که ۵۰ درصد کتاب هاي کمک آموزشي موجود در بازار غيراستاندارد است و اين سرآغازي است بر يک ناهنجاري در سيستم تعليم و تربيت در وزارت آموزش و پرورش. هرچند که تاثير وسايل کمک آموزشي در بهبود فراگيري دانش آموزان و رقابت هاي علمي داخلي و خارجي غيرقابل انکار است ولي بايد ديد وسايلي از اين نوع تا چه حد کارشناسانه و علمي توليد و منتشر مي شود.

در سطح معاونت هاي وزارت آموزش و پرورش گروه هاي کارشناسي تشکيل شده است که مسئوليت تاليف کتاب هاي مورد استفاده در مدارس و دبيرستان هاي کشور را انجام مي دهند.

اين گروه ها با استفاده از آخرين يافته هاي علمي روز و با بهره گيري از شاخص هاي روان شناسي دانش آموزان در مقاطع مختلف تحصيلي، عناصر زيباشناسي در مقاطع مختلف سني دانش آموزان و بسياري ديگر از شاخص هاي علمي کتاب هاي درسي متناسب با تدريس در آموزشگاه ها را تدوين و تاليف مي کنند.

علاوه بر آن ترکيب اين گروه ها از نظر علمي نيز به گونه اي است که اغلب از دبيران و معلمان باسابقه، استادان دانشگاه در رشته هاي مختلف علوم تجربي و علوم انساني بوده و آن چه اين گروه ها تاليف مي کنند در بالاترين سطح نياز دانش آموزان مقاطع مختلف را براي آموزش تامين مي کند.

اما کتاب هاي کمک آموزشي يا کمک درسي که انواع رنگارنگ آن در کتاب فروشي ها به چشم مي خورد به ادعاي مولفان تنها براساس شرح چکيده دروس در کتاب هاي درسي و طراحي سوال و تست از متون کتاب هاي درسي تاليف مي شود و پديدآورنده يک دبير و معلم و يا يک مولف عادي است که تنها براساس تشخيص خود به چکيده سازي و طرح سوال و چاپ جواب ها در پايان همان کتاب، دست به تاليف مي زند .

حال اين سوال مطرح است که در صورتي که کشور داراي وزارت آموزش و پرورش است و اين وزارت خانه عظيم داراي سيستم تاليف کتاب درسي و کادر تدريس در سطوح آموزشگاه هاست، چه لزومي به تدوين اينگونه کتاب هاي کمک درسي است که به قضاوت کارشناسان کيفيت حداقلي را نيز در تامين نيازهاي آموزشي دانش آموزان ندارد و چرا در مدارس و دبيرستان ها توصيه هايي از سوي معلمان و دبيران براي تهيه اين کتاب ها مي شود؟

از والدين يک دانش آموز دوم دبيرستان که در حال خريد يک کتاب کمک آموزشي فيزيک با مشخصات اعلام شده توسط دبير مربوطه هستند درباره کتاب کمک آموزشي جويا مي شوم: دبير فيزيک دخترمان مشخصات يک کتاب کمک آموزشي با انتشارات مشخص و مولف معين را به دانش آموزان داده و از آن ها خواسته از جلسه بعد اين کتاب را همراه داشته باشند! شايد تا اينجاي موضوع بحثي نباشد اما نکته مهم اين کتاب ها، قيمت آن است مجموع کتاب هاي درسي حدود ۶ هزار تومان شد و مجموع کتاب هاي کمک آموزشي که تاکنون خريده ايم به حدود ۲۸ هزار تومان رسيده است و جالب اين که در برخي از دروس که ۲ دبير به کلاس معرفي شده هر دبير کتاب کمک آموزشي خاص خودش را به دانش آموزان معرفي کرده است.

از پدر يک دانش آموز اول ابتدايي هم مي پرسم شما در ميان کتاب هاي کمک درسي به دنبال چه مي گرديد؟ و جواب مي شنوم: خانم معلم کلاس اول پسرم يادداشتي را به کودکان داده تا براي کتاب «بخوانيم» و «بنويسيم» اول ابتدايي کتاب کمک آموزشي تهيه کنند تا در کلاس تدريس شود و...

آن سوتر ۲ دانش آموز در حال بررسي ۲ کتاب کمک آموزشي رياضي اول دبيرستان هستند از آن ها درباره معيارهايي که در انتخاب کتاب کمک درسي موثر است مي پرسم و جواب مي شنوم: دبيرمان گفته هر کتاب کمک درسي که تعداد تست هاي بيشتري داشت مناسب تر است زيرا پايه رياضي را در کنکور تقويت مي کند.

با گشت و گذاري در بازار کتاب به خوبي مي توان انتشاراتي هاي بزرگي را ديد که فقط در زمينه چاپ و انتشارات کتاب هاي کمک درسي فعاليت مي کنند و از قبل اين بازار داغ گويا خوب هم نان درمي آورند .

از متصدي يک فروشگاه که کتاب کمک آموزشي اول ابتدايي تا سال آخر دبيرستان را در انواع مختلف و مولفان متعدد به خريداران عرضه مي کند مي پرسم ملاک خريد کتاب کمک درسي براي دانش آموزان چيست؟

او جواب مي دهد: براساس معرفي دبيران معمولا کتاب خريداري مي شود و البته در بسياري از موارد زيبايي کتاب و حجم زياد آن و تعداد سوال ها و تست هاي طراحي شده و جواب داده شده هم در انتخاب کتاب کمک آموزشي موثر است .

وي که سابقه ۲۴ ساله در کتاب فروشي دارد توضيح مي دهد: در ۸- ۷ سال گذشته موضوع کتاب هاي کمک درسي مطرح شده و بازار گرمي دارد و پيش از آن کتاب هاي کمک آموزشي بسيار محدود و در تيراژ کم و فقط براي دروس تخصصي مانند فيزيک و رياضي تدوين مي شد اما در سال هاي اخير حتي براي ورزش و نقاشي در دوران ابتدايي هم کتاب کمک آموزشي تاليف شده و از فروش آن مي شود کاملا فهميد که توسط معلم مربوطه توصيه به خريد شده است وي با کنايه مي گويد: تجارت خوبي است زيرا هر قيمتي که مولف بر اين کتاب ها مي گذارد دانش آموزان ناچار به خريد هستند و قيمت اين کتاب ها در مقايسه با حجم يک کتاب غيرآموزشي تقريبا ۲ برابر است و اين براي کتاب فروش و مولف هم بد نيست.

اگرچه جواب بسياري از سوال هايي که قرار است از دبيران و مديران بپرسم را از والدين و کتاب فروش دريافت کرده ام اما باز هم به نظر مي رسد که دبيران نيز دفاعيه هايي دارند.

با دبير زبان انگليسي که ۲ کتاب کمک آموزشي را به دانش آموزان سوم دبيرستان معرفي کرده به گفت وگو مي نشينم. او اين کار را دلسوزي دانسته و در دفاع از خود مي گويد: سطح علمي کتاب زبان انگليسي در دوره دبيرستان متناسب با سطح تست هاي کنکور و حتي نيازهاي دانش آموزان نيست لذا براي تقويت پايه زبان انگليسي توصيه مي کنيم که کتاب کمک آموزشي تهيه کنند و برخي از والدين نيز خواهان معرفي آموزشگاه هاي زبان انگليسي براي تقويت زبان فرزندانشان حتي در فصل تحصيلي هستند که ما اين کار را هم مي کنيم.

وي بر اين باور است که در ساير دروس تخصصي نظير رياضيات و فيزيک نيز دانش آموزان نياز دارند که حمايت علمي شوند تا بتوانند در رقابت با دانش آموزان سراسر کشور به ويژه دانش آموزان تهراني که سطح امکانات آموزشي بالاتري دارند، موفق شوند بنابراين استفاده از کتاب هاي کمک درسي در دوران دبيرستان يک ضرورت است.

مدير يک دبيرستان دخترانه اما نظري متفاوت دارد. او کتاب هاي کمک درسي را يک نياز جانبي دانسته و مي گويد: تنها در شرايطي خاص اجازه مي دهيم که از کتاب هاي کمک آموزشي در کلاس ها استفاده شود و چنان چه دبيري شيوه تدريس خود را براساس کتاب هاي کمک درسي موجود در بازار تنظيم کند به نظر من خلاف کرده است.

وي ادامه مي دهد: اگر دبيرها مايل هستند که دانش آموزان خود را با شيوه صحيح تست زدن آشنا کنند و يا قصد آموزش هاي بيشتري دارند بايد خود اين کتاب ها را تهيه کنند نه اين که دانش آموزان را مجبور به خريد اين کتاب ها کنند .

اين دبير دبيرستان کتاب هاي کمک آموزشي را موجب از دست رفتن تمرکز دانش آموزان و بي رغبتي دبيران دانسته و به دبيران توصيه مي کند بخشي از ساعات تدريس را به شيوه استخراج تست و پيدا کردن جواب صحيح اختصاص دهند تا مجبور به استفاده از کتاب هاي کمک آموزشي نشوند.

عالي ترين مقام وزارت آموزش و پرورش کتاب هاي مورد تاييد وزارت خانه تحت مديريت خود را در ۳ بخش تقسيم مي کند.

حاجي بابايي به کتاب هاي درسي، کتاب کار معلمان و دبيران و کتاب هاي کمک آموزشي مورد تاييد وزارت آموزش و پرورش اشاره مي کند و به ما مي گويد: ترکيب کتاب هاي درسي در مقاطع مختلف تحصيلي متناسب با سن يادگيري و فراگيري دانش آموزان طراحي شده و چنان چه آموزه هاي آن به صورت مفهومي دريافت شود هيچ نيازي به کتاب هاي کمک آموزشي نيست.

وي دليل چاپ برخي کتاب هاي کمک آموزشي در وزارت آموزش و پرورش را نيز توضيح مي دهد: در شرايطي خاص که دانش آموز به دلايل مختلف به مدت طولاني در کلاس حاضر نشود (بيماري و...) و يا دانش آموزاني که سطح فراگيري دروس آنان از متوسط کلاس پايين تر است و يا دانش آموزاني که در خارج از کشور مشغول به تحصيل آزاد هستند و امتحانات را در داخل کشور مي دهند، وزارت آموزش و پرورش شرايطي را به وجود آورده و کتاب هايي را به عنوان کتاب کار براي اين گونه دانش آموزان به چاپ مي رساند که در واقع موجب تحميل نکردن کار اضافي به معلمان است بنابراين تنها در شرايط مشابهي که عنوان کردم مي توان دانش آموز را به سمت استفاده از کتاب هاي کمک آموزشي استاندارد راهنمايي کرد.

وزير آموزش و پرورش کتاب کار معلمان را متناسب تدريس ندانسته و توضيح مي دهد: اين کتاب ها صرفا براي راهنمايي دبيران و معلمان طراحي مي شود و هيچ تناسبي براي تدريس در کلاس ها ندارد.

حال ببينيم نظر مسئولان آموزش کشور درباره اين کتاب ها چيست؟

«محمديان» معاون پژوهش و برنامه ريزي درسي وزارت آموزش و پرورش به بخش خبري ۲۰ و ۳۰ شبکه ۲ سيما گفت: متاسفانه برخي از معلمان براي کم و آسان کردن کار خود در کلاس از کتاب هاي کمک درسي استفاده مي کنند که تخلف آشکار است .

وي کتاب هاي درسي را داراي «مطالب مناسب و لازم براي دانش آموزان هر پايه» و کتاب هاي کمک آموزشي را غيراستاندارد معرفي مي کند و مي افزايد: بازار آشفته و به دور از اهداف آموزشي کتاب هاي کمک آموزشي غيراستاندارد و نيازهاي کاذب ناشي از آزمون سراسري دانشگاه ها، دانش آموزان را هر چه بيشتر براي استفاده از کتاب هاي کمک درسي ترغيب کرده است و الزام دانش آموزان به خريد کتاب هاي کمک درسي و تدريس آن در ساعات رسمي مدارس غيرقانوني است.

«محمديان» راهکار استفاده از کتاب هاي کمک درسي را نيز توضيح داد: تدريس کتاب هاي کمک درسي بايد در ساعات هاي غيررسمي انجام و فقط از کتاب هاي کمک درسي استاندارد که در پايان کتاب هاي درسي معرفي شده اند، استفاده شود.

اين مقام مسئول به طور غيرمستقيم از رسانه ها گلايه کرد و ادامه داد: ۵۰ درصد از کتاب هاي کمک درسي موجود در بازار به ويژه کتاب هاي ناشراني که تبليغات گسترده اي در رسانه ها نيز مي کنند، غيراستاندارد است و موجب رواج حفظ کردن به جاي يادگيري و رکود ذهن دانش آموزان مي شود و کتاب هاي کمک درسي غيراستاندارد موجود در بازار مفاهيم اضافي به دانش آموزان تحميل مي کند که متناسب با سطح رشد دانش آموزان نيست و موجب اختلال در فرآيند تربيتي و آموزشي مي شود.

«جمالي فر» سرپرست دفتر برنامه ريزي و تاليف سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي کشور نيز با بيان اين که کتاب هايي که با عنوان کتاب هاي کمک آموزشي در بازار توزيع مي شود، مورد قبول آموزش و پرورش نيست، گفت: کتاب هاي کار در آموزش و پرورش تعريف ويژه اي دارد .

به گزارش سايت خبري خبرآنلاين وي از ارائه کتاب هاي کمک آموزشي تحت عنوان کتاب کار در بازار اظهار نگراني کرده و ادامه داد: اين کتاب ها تک بعدي است در حالي که کتاب هاي کار آموزش و پرورش، مجموعه اي از دانش، مهارت، تعلق و خلاقيت دانش آموزان را تقويت مي کند .

جمالي فر با ارائه تعريفي از «کتاب کار» ادامه داد: کتاب کار مجموعه اي از فعاليت هاي متنوع برگرفته از کتاب هاي درسي در حوزه هاي شناختي، مهارتي و نگرشي و در راستاي اهداف برنامه درسي ملي است. اين کتاب ها براي مقاطع مختلف تحصيلي آموزش و پرورش بر مبناي برنامه هاي درسي تاليف شده که مکمل کتاب درسي بوده و با آن چه که تحت عنوان کتاب هاي کار در بازار توزيع مي شود متفاوت است.

به هر حال واقعيت اين است که در بازار کتاب، کتاب هايي تحت عنوان کتاب کار و کتاب کمک آموزشي منتشر مي شود و در پاره اي موارد که در سال هاي اخير نيز روبه گسترش رفته، دبيران و معلمان به شيوه هاي مختلف دانش آموزان را وادار به تهيه اين کتاب ها کرده و علاوه بر تحميل هزينه اي بر خانواده ها، موجب افت تحصيلي و آشفتگي ذهني و سطح معلومات دانش آموزان مي شوند که با اظهارنظر مقام هاي مسئول به نظر مي رسد که بايد حد و مرز استفاده از اين گونه کتاب ها معين و مشخص شود تا سيستم آموزش در مجراي طبيعي خود قرار بگيرد.