اطلاعات تاريخ خبر: یکشنبه 23آبان 1389 -7ذی الحجه 1431 - 14 نوامبر 2010 - شماره 24898
دکتر غلامرضا کريمي ـ دبيرکل کميسيون ملي آيسسکو/ بخش اول‏


با توجه به اهميت مراقبت و آموزش کودکان بويژه در سنين تا قبل از شروع رسمي مدرسه، نخستين کنفرانس جهاني آموزش و مراقبت اوان کودکي (آماک) ‏Early childhood Care and Edcation (ECCE)‎‏ مهر امسال در مسکو برگزار شد. اين اجلاس با حضور 1000 نفر از مقامات ارشد، وزراي آموزش و پرورش و همچنين نمايندگان سازمان‌هاي بين دولتي، غير دولتي و جامعه مدني و کارشناسان و صاحبنظران 193 کشور جهان به منظور تاييد مجدد آموزش و مراقبت‌هاي قبل از مدرسه به عنوان يک حق براي کودکان و توسعه مناسب آن و همچنين شناسايي محدوديت‌هاي اساسي در راه پيشرفت آن برگزار شد و در پايان طرح عمل مسکو به تأييد نمايندگان کشورها رسيد. بر اساس اين مصوبه تمامي کشورها موظف شدند تا سال 2012 يک ارزيابي از وضع پيشرفت‌ها و اقدامات به سازمان و يونسکو ارائه کنند و در سال 2015 که ارزيابي کلي از وضع «آموزش براي همه» و تعهدات سال 2000 صورت مي‌گيرد، وضع آينده آموزش و مراقبت‌هاي پيش‌دبستاني بررسي و اولويت‌هاي آينده آن تعيين شود. در اين کنفرانس هيأتي از جمهوري اسلامي ايران به سرپرستي دکتر حميدرضا حاجي بابايي وزير آموزش و پرورش شرکت و برخي از تجربيات و دستاوردهاي آموزشي و بهداشتي کشورمان را ارائه كرد.‏



آماک چيست؟

اگرچه تعاريف رسمي براي اين آموزش‌ها با يکديگر تفاوت دارند.ولي در قالب رويکردي کلي، اين مفهوم برنامه‌ها و خدمات آموزش اوان کودکي از ماندگاري، رشد، تربيت و يادگيري، شامل سلامت، تغذيه و بهداشت و توسعه ذهني، اجتماعي، عاطفي و فيزيکي از زمان تولد تا ورود به دبستان در شرايط رسمي و غير رسمي را در بر مي‌گيرد.‏

اين برنامه‌ها اشکال گوناگوني از برنامه‌هاي مراقبت توسط والدين تا مراقبت‌هاي جامعه محور، خانه محور و مرکز محور و آموزش پيش‌دبستاني (اغلب در مدارس) را در بر مي‌گيرند. آموزش و مراقبت‌هاي پيش‌دبستاني اقدامات جامعي را براي حمايت از خانواده‌ها مثل سلامت مادر و کودک، مکمل‌هاي ريزمغذي، حمايت‌هاي روانشناختي از خانواده‌ها، برنامه‌هاي ترويج امنيت غذايي خانوار، مرخصي‌هاي زايمان و مزاياي مراقبت از کودک شامل مي‌شود.‏

‏ اوان کودکي مرحله حساس تحولات سريع جسماني، ذهني، زباني، اجتماعي و توسعه عاطفي است که در آن پرورش مهم و حياتي مغز انسان قبل از هفت سالگي و بويژه در سه سال اول زندگي يعني زمان تشکيل ارتباطات نرون‌هاي عصبي، شکل مي‌گيرد. در اين دوران مسير سلامت، يادگيري و رفتاري کودک که مي‌تواند در طول زندگي شخص ادامه يابد، پايه‌ريزي مي‌شود. با اين حال، کودکان بسيار آسيب‌پذير اند و در معرض مراقبت اندک، محروميت، سوء تغذيه، بي توجهي و خشونت قرار مي‌گيرند که تمامي اينها به تأثير منفي و تخريب کودک منتهي مي‌شوند که اغلب غيرقابل جبران است.‏



منافع آماک

با توجه به اهميت مراقبت‌ها و آموزش‌هاي اوان کودکي در رشد همه جانبه شخصيت کودک و تاثيرگذاري او در مسير تحولات توسعه کشور متبوعش، تمامي کشورها تلاش مي‌كنند براي تحقق توسعه عادلانه، فراگير و همه جانبه، سرمايه گذاري در آموزش و مراقبت‌هاي قبل از مدرسه را افزايش دهند. عمده‌ترين منافع آموزش و مراقبت‌هاي اوان کودکي عبارتند از: ‏

* آموزش‌هاي‏ اوان کودکي، بهداشت و تغذيه مادر و کودک چشم اندازهاي آموزشي را تقويت مي‌کنند.

* آموزش و مراقبت‏‌هاي پيش‌دبستاني حضور و عملکرد کودک در مقطع آموزش ابتدايي را بهبود مي‌بخشد.

* مداخلات زود هنگام در اوان کودکي مي‌تواند نابرابري‌هاي اجتماعي را کاهش دهد.‏

* سرمايه گذاري در آموزش و مراقبت‌هاي پيش‌دبستاني نرخ بازگشت بالايي را به لحاظ کاهش تکرار پايه و تجديدي براي دولت‌ها و خانواده‌ها در بر دارد.‏

با توجه به منافع فوق الذکر در طول سه دهه گذشته، تلاش‌هاي ملي و جهاني براي گسترش عادلانه خدمات کيفي آموزش و مراقبت‌هاي اوان کودکي و سه برابر شدن نرخ ثبت نام در آموزش‌هاي پيش‌دبستاني صورت گرفته است بطوري که نرخ ثبت نام ناخالص يا پوشش ظاهري در مقطع پيش‌دبستاني در سطوح جهاني از 7 درصد در سال 1999 به 33 تا 40 درصد در سال 2005رسيده است. به عبارت ديگر تعداد کودکان ثبت نام شده در اين مقطع در خلال سال‌هاي 1999 و2005، 20 ميليون نفر افزايش يافته و به رقم 132 ميليون کودک رسيده است.‏

اگرچه پيشرفت‌هاي خوبي در زمينه آموزش پيش‌دبستاني در سطح جهاني صورت گرفته است اما دولت‌هاي ملي توجه کمتري را به اين آموزش در مقايسه با آموزش همگاني ابتدايي و کاهش تفاوت جنسيتي داشته اند.‏



‏10 حقيقت درباره آماک‏

آماک يکي از حقوقي است که در کنوانسيون حقوق کودک با حضور 149 کشور جهان، به تصويب رسيده است.‏

آماک سنگ بناي محکم آموزش براي همه و نخستين گام در جهت تحقق سايراهداف آموزش براي همه است.‏

آماک مي‌تواند رفاه کودکان خردسال را به ويژه در دنياي در حال توسعه بهبود بخشد. در اين مناطق از هر 10 کودک چهار نفر در فقر مفرط به سر مي‌برند و هر سال 5/10 ميليون کودک بر اثر ابتلا به بيماري‌هاي قابل پيشگيري جان خود را از دست مي‌دهند.‏

آماک به تحقق برخي از اهداف توسعه هزاره از جمله کاهش فقر و همچنين آموزش، بهداشت و ساير اهداف و ابزار بين المللي کمک مي‌کند.‏

آماک براي تحصيل در مراحل بعدي اثرات سودمندي دارد و منجر به ثبت نام بيشتر در مدارس به ويژه براي دختران خواهد شد.‏

آماک از اين لحاظ که اقدام پيشگيري کننده‌اي است که به جاي جبران نارسايي‌ها در سنين بالاتر به حمايت زودهنگام از کودکان مي‌پردازد مقرون به صرفه است.‏

آماک در قالب مراقبت‌هاي کودکي صحيح، از والدين شاغل به ويژه مادران حمايت اساسي مي‌كند.

سرمايه گذاري بر آماک بازگشت‌هاي اقتصادي بالايي را در پي خواهد داشت محروميت و نابرابري را به ويژه براي کودکان خانواده‌هاي فقير جبران مي‌كند. آموزش و مراقبت اوان کودکي به نفع ماليات دهندگان است و انرژي و اشتياق اقتصادي را افزايش مي‌دهد.‏آماک بر مشارکت نيروي کار زن و تحصيل ساير خواهر و برادران بزرگتر خانواده تاثير گذار است.‏آماک عرصه بازيگري را از طريق کاهش نابرابري‌هاي ميان فقرا و اغنياء تعديل مي‌كند از اين رو جزء اصلي شکننده چرخه فقر بين نسلي است.‏



چالش‌هاي جهاني فراروي آماک

با وجود پيشرفت‌هايي که در طول دهه گذشته درخصوص مراقبت‌ها و آموزش‌هاي قبل از مدرسه صورت گرفته است ولي هنوز چالش‌هاي اساسي در اين زمينه وجود دارد که به برخي از آنها اشاره مي‌شود: ‏

چارچوب‌هاي سياستگذاري و خط و مشي در زمينه آموزش پيش‌دبستاني هنوز ضعيف است: اکنون حداقل 80 کشور جهان قوانيني وضع کرده‌اند که اين آموزش را به عنوان نخستين مقطع نظام آموزشي خود قرار داده و حداقل در قالب کلام جايگاه گسترده‌تري را در خط و مشي‌هاي آموزشي به آن اختصاص داده‌اند 30 کشور حداقل يک سال آموزش پيش‌دبستاني اجباري دارند که در دو سوم اين کشورها قوانين مربوط از سال 1990 به اجرا در آمده است و در بيشتر کشورها اين مقطع يک يا دو سال قبل از مقطع آموزش ابتدايي را در بر مي‌گيرد. بسياري از کشورها سياست‌گذاري لازم براي تأمين آموزش و مراقبت‌هاي اوان کودکي قبل از سه سالگي را ندارند.‏

سياست‌هاي موجود در تضمين پرورش جامع کودک و نيز ارائه خدمات منسجم از بدو تولد تا مقطع ابتدايي ضعيف هستند: مطالعه‌اي که توسط يونسکو و موسسه بين المللي برنامه ريزي آموزشي در سال 2001 بعمل آمده نشاندهنده اين است که اگر چه در تمامي طرح‌هاي آموزشي قدري به آموزش اوان کودکي توجه شده است، اما بيشتر اين طرح‌ها رويکرد جامعي نسبت به آن که مراقبت، بهداشت، آموزش و تغذيه را در بر مي‌گيرد، ندارند.‏

بعضي از اسناد رسمي راهبرد کاهش فقر عناصري از آموزش و مراقبت‌هاي پيش‌دبستاني مثل واکسيناسيون، بهداشت مادران و آموزش پيش‌دبستاني را در بر مي‌گيرند اما اين عناصر به صورت پراکنده ارائه شده اند. در بسياري از کشورها پيوستگي ميان خدمات مراقبت از کودکان و برنامه‌هاي آموزش پيش‌دبستاني وجود ندارد چرا که اينها بر اساس اهداف، برنامه‌ها و محتواي خاصي از جانب افرادي که آموزش‌هاي متفاوتي ديده اند، ارائه مي‌شوند ‏

با توجه به چارچوب ضعيف آموزش و مراقبت‌هاي اوان کودکي، اين آموزش‌ها در طرح‌هاي توسعه بين بخشي و ملي از اهميت کمي برخوردارند: آموزش و مراقبت‌هاي اوان کودکي اغلب از سياست‌هاي بخشي، راهکارها و چارچوب‌هاي تأمين بودجه محروم و مستثني مي‌شوند. اين آموزش اغلب در طرح‌هاي توسعه ملي و اسناد رسمي فقرزدايي گنجانده نمي‌شوند. حاشيه‌اي شدن اين نوع آموزش نشانگر نبود رسميت و کمبود سرمايه گذاري و اولويت اندک آن در سياست‌هاي ملي است.‏

ارائه نهادينه آموزش و مراقبت‌هاي پيش‌دبستاني ضعيف است: عليرغم پيشرفت در تعريف و ارائه آموزش و مراقبت‌هاي پيش‌دبستاني در چارچوب‌هاي سياست‌گذاري، بسياري از کشورها چارچوب نهادينه‌اي در اين مقوله ندارند.اين امر تا حدودي به ماهيت چند بخشي بودن اين آموزش‌ها مربوط مي‌شود و مستلزم تصميمات سياست‌گذاري در سطح چندين وزارتخانه (از جمله وزارتخانه‌هاي بهداشت، آموزش و پرورش، تغذيه، رفاه و غيره) است اگرچه چند گانگي توزيع مسئوليت از جنبه‌هاي مثبت تلقي مي‌شود زيرا سازمان‌هايي با تخصص‌هاي مختلف را براي تجميع منابع گرد هم مي‌آورد.اما اين شکل ازسازماندهي بدون چارچوب‌هاي برنامه ريزي و ارائه آموزش مشکل آفرين خواهد بود. علاوه بر اين، اگر يک نهاد اجرايي واحد مسئوليت اصلي اين آموزش‌ها را بعهده نداشته باشد، دولت ممکن است آموزش و مراقبت‌هاي پيش‌دبستاني را ناديده بگيرد.مسئوليت از هم گسيخته به نابرابري در دسترسي و کيفيت منجر خواهد شد.‏

دسترسي به اين آموزش هنوز ناکافيست: به رغم پيشرفت دولت‌ها در ايفاي نقش فعالتر در تامين آموزش و نظارت بر کودکان سه ساله و بالاتر، نقش آنها در برنامه‌هاي کودکان زير سه سال محدودتر شده است. به طور کلي، کشورهاي اندکي از چارچوب‌هاي ملي براي تامين بودجه، هماهنگي و نظارت بر برنامه‌هاي آموزش و مراقبت‌هاي اوان کودکي براي نوزادان و کودکان نوپا برخوردارند.گزارش ملي کشورها نشان مي‌دهد که در بيش از نيمي از کشورهاي جهان (53./. ) برنامه‌اي رسمي براي آموزش پيش‌دبستاني وجود دارد.‏

دسترسي همچنان نابرابر است: آمارها نشان مي‌دهد کودکان خانواده‌هاي فقيرتر و روستايي دسترسي کمتري به آموزش‌هاي پيش‌دبستاني دارند و اين امر در مورد کشورهاي کمتر توسعه يافته و گروه‌هاي به حاشيه رانده شده و محروم بيشتر صدق مي‌کند. چالش امروز حرکتي براي يک شروع بهتر براي ميليون‌ها کودک زير پنج سال در کشورهاي در حال توسعه است که از اين تعداد 22 درصد در فقر مطلق بسر مي‌برند و 28 درصد عقب نگه داشته شده‌اند که اين موانع به تأخير در رشد تربيتي، بروز بيماري‌هاي مزمن، معلوليت و رشد ضعيف ذهني منجر مي‌شود. دولت‌هاي شکننده و در معرض خطر و کشورهاي دچار‎ ‎درگيري و کشورهايي که دوران پس از بحران را سپري مي‌کنند با چالش ويژه‌اي مواجه هستند. بيش از نيم ميليارد نفر در اين کشورها زندگي مي‌کنند و کودکان بسياري قرباني اين شرايط هستند. اين کشورها از تحقق اهداف آموزش براي همه بسيار فاصله دارند، از پيشرفت آموزشي اندک رنج مي‌برند و شاخص‌هاي رفاه کودک در آنها بسيار پايين است.اگرچه اطلاعاتي جهاني درباره دسترسي کودکان معلول به آموزش‌هاي اوان کودکي در دسترس نيست، اما احتمال دسترسي اين کودکان به اين نوع آموزش‌ها حداقل است.از يکصد ميليون کودک معلول زير پنج سال در جهان حدود 80 درصد در کشورهاي در حال توسعه زندگي مي‌کنند که تأمين آموزش‌هاي پيش‌دبستاني در آنها ناکافي است.‏

کيفيت نامتوازن و در خلاف جهت منافع فقراست: کيفيت به عوامل بسياري چون برنامه‌هاي درسي متناسب با سن کودکان، تسهيلات بازي،کتاب و ساير مواد آموزشي، انگيزه اجتماعي، سلامت، تغذيه، بهداشت و مداخله والدين بستگي دارد. نابرابري‌هاي گسترده موجود در درون و بين کشورها و نبود شاخص‌هايي در زمينه‌هاي فوق، کمبود کارکنان و مربيان و متخصصان آموزش ديده، تفاوت نسبت معلم به دانش آموز در موسسه‌هاي خصوصي و دولتي آموزش پيش‌دبستاني و در نهايت نبود يک تعريف مشترک براي آموزش و مراقبت‌هاي اوان کودکي يا شاخص‌هاي آن محدوديتي جدي براي نظارت و ارزيابي و اعمال استانداردهاي کيفيت تلقي مي‌شوند.‏

فراخوان اضطراري براي تجديد تــلاش‌هاي جهاني: چالش‌هاي فوق الذکر بدون عزم سياسي و مداخله قاطع همچنان مانع دسترسي بخش عظيمي از کودکان جهان به آموزش و مراقبت هاي پيش‌دبستاني و مانع بهره گيري يکسان کشورها و مناطق از مزاياي اين آموزش خواهد شد. اوان کودکي فرآيندي غير قابل تکرار و خطر تامل و درنگ بسيار زياد است.

در واقع در قرن بيست و يکم ثروت کشورها بر اساس ثروت مادي تعريف نمي‌شود، بلکه در قالب سرمايه انساني با ارزش‌هاي مهم جهاني چون برابري، عدالت، احترام به تنوع و احترام به محيط زيست تعريف مي‌شود. بنابراين منافع ما ايجاب مي‌کند تا به تمامي کودکان اين امکان را بدهيم تا از نيروي توان بخش و متوازن کننده آموزش و مراقبت‌هاي اوان کودکي بهره جويند.‏

ادامه دارد                  لینک بخش دوم و پایانی