اريخ خبر:اطلاعات  یکشنبه 21آذر 1389 -6 محرم 1432 -12دسامبر 2010 - شماره 24919
اهميت تشويق و تنبيه در محيط آموزشي
تهيه كننده: اكرم محسني، دبير منطقه14تهران ـ كارشناس ارشد تاريخ و فلسفه آموزش و پرورش /بخش اول


تشويق و تنبيه يكي از ابزارهاي مهم تعليم و تربيت است كه تأثير شگرفي بر روابط ميان انسان‌ها، اصلاح رفتار و انگيزش دارد. اين ابزار نيز همانند تمامي روش‌ها و فنون تربيتي، آن گونه از حساسيت خاصي برخوردار است كه كاربرد به جاي آن آثار مثبت و سازنده و كاربرد نابجاي آن سبب بوجود آمدن رفتارهاي منفي و مخرب مانند افسردگي، ناكامي، بي‌تفاوتي، تعارض و احياناً پرخاشگري در ميان معلمان و دانش‌آموزان مي‌شود. از اين مهم‌تر، كاربرد نابه‌جاي تشويق و تنبيه، نگرش دانش‌آموز را نسبت به معلم و مدير و مدرسه به نگرشي منفي سوق مي‌دهد كه تنفر، بيزاري، فرار از مدرسه و نظاير آن را موجب مي‌شود.

تشويق و تنبيه عامل اساسي برقراري روابط انساني است كه در پيدايش، استحكام و توسعه عواطف، احساسات، روابط و درك متقابل تأثير بسزايي دارد.

نقش حساس تشويق و تنبيه بر دانشمندان تعليم و تربيت و تمامي آنها كه با آموزش و پرورش كودكان، نوجوانان و جوانان جامعه سروكار دارند پوشيده نيست. بسيار اتفاق افتاده است كه با يك تشويق يا تنبيه به موقع و به‌جا و با توجه به شرايط لازم آن، زندگي فردي از مسيري انحرافي به راه راست تغيير يافته و بالعكس، يك تشويق يا تنبيه نابه‌جا سبب گمراهي و تيره‌روزي فرد ديگري شده است. چه بسيار آدم‌هايي را مي‌شناسيم كه به خاطر ترس و خاطره ناخوشايند و دردآور از يك تنبيه بي‌موقع و غيرعادلانه، براي هميشه درس، كلاس و مدرسه را ترك گفته‌اند و چه بسيار خاطرات خوش تشويق كه از معلم و مديرمان در ذهن ما باقي مانده است و همواره آنها را به ياد مي‌آوريم. بارها ديده‌ايم كه بعضي از افراد در توضيح موفقيت‌هاي خود از محبت و تشويق‌هاي فلان معلم يا مدير سخن مي‌گويند يا عده‌اي هم با تأسف ترك‌تحصيل و يا سرخوردگي از درس خواندن و بيزاري از مدرسه را از رفتار فلان معلم يا مدير مي‌دانند.

تشويق و تنبيه از عوامل كنترل‌كننده و جهت‌دهنده در تعليم و تربيت هستند. 

همان گونه كه راننده خودرو با در دست داشتن فرمان و گردش آن به چپ و راست، خود را در مسير درستي قرار مي‌دهد و از انحراف آن جلوگيري مي‌كند، مدير نيز با تشويق و تنبيه مناسب، دانش‌آموز و حتي معلمان را در مسير درست آمورشي و تربيتي قرار مي‌دهد. تشويق و تنبيه از اجزا تجزيه‌ناپذير تعليم و تربيت هستند و از نظر سبك، فرآيند و سازوكار همان ويژگي‌هاي تعليم و تربيت را دارند. آموزش و پرورش، يك عمل آگاهانه براي تغيير رفتار انسان‌ها از يك رفتار موجود به يك رفتار مطلوب است. عمل آگاهانه يعني اين كه مدير و معلمان با برنامه‌ريزي و تعيين راه‌ها و روش‌ها، در يك فاصله زماني مناسب سبب هدايت رفتار دانش‌آموزان به يك رفتار مورد نظر مي‌شوند. تشويق و تنبيه ابزارهاي حساسي در تعليم و تربيت هستند كه بدون داشتن تخصص و مهارت لازم نمي‌توان از آنها بهره مناسب جست.



تعريف تشويق و تنبيه

در مفهوم كلي، تشويق از نظر مديريت آموزشي يعني ترغيب تكرار يك رفتار مطلوب است. منظور از تشويق كه به آن تقويت مثبت هم گفته مي‌شود، دادن يك پاداش مناسب به يك فرد پس از انجام يك عمل يا رفتار مورد نظر و پسنديده است. ريشه تشويق در پاداش است كه به فرد در راستاي تأمين نيازهايش داده مي‌شود. از آنجا كه انسان به دنبال تأمين نيازهايش است، هرگاه پس از انجام يك كار پاداش مناسب با آن نياز را دريافت كند، به تكرار آن عمل تشويق مي‌شود و به احتمال زياد بار ديگر آن را براي دريافت مجدد پاداش انجام مي‌دهد. تنبيه نيز در يك مفهوم كلي يعني فراهم كردن زمينه از بين بردن يا كاهش تكرار يك رفتار ناخواسته است به تعبيري ديگر تنبيه يعني كاهش احتمالي يك پاسخ خاص در زمان آينده كه در نتيجه ارائه مستقيم يك محرك براي آن پاسخ بوجود مي‌آيد. در اين تعريف، از تنبيه به عنوان يك امر الزاماً منفي و ناخوشايند ياد نمي‌كنند، بلكه جنبه مثبت آن را در نظر مي‌گيرند و آن كاهش يك عمل نامطلوب است.



جنبه رفتاري تشويق و تنبيه

تشويق و تنبيه از عوامل تغيير رفتارند كه بدون شناخت و در نظر گرفتن رفتار، امكان اعمال درست آن وجود ندارد. اساس تشويق و تنبيه تقويت، تثبيت و يا حذف رفتار است. تقويت اجتماعي يكي از قدرتمند‌ترين وسايل قابل دسترسي براي تغيير رفتار دانش‌آموزان و فرزندان ما است. براي بهره‌گيري اثربخش از تقويت اجتماعي معمولاً ما رفتارهاي دانش‌آموزان، همكاران و فرزندان خود را به سه دسته تقسيم مي‌كنيم.

1ـ رفتار مثبت: رفتار مثبت رفتاري است كه مديران، معلمان و ديگران را خشنود مي‌كند. به عنوان مثال، دانش‌آموزي كه با جدّيّت كار مي‌كند، باعث احساس رضايت بزرگسالان مي‌شود. مدير و معلم نيز از رفتار دانش‌آموز احساس غرور و شادماني مي‌كنند و دوست دارند كه رفتار او همچنان باقي بماند. تقويت كردن اين روش باعث پاداش دادن به دانش‌آموز مي‌شود. اگر به دانش‌آموز پاداش داده شود، رفتار او تكرار مي‌شود. تقويت مثبت بهترين و مؤثرترين روش افزايش رفتار است. تقويت مثبت فرآيندي است كه در آن ارائه تقويت‌كننده مثبت بعد از رفتار، منجر به نيرومند شدن آن رفتار مي‌شود و اين تقويت‌كننده‌هاي مثبت مهمترين عامل افزايش و ادامه رفتارهاي ما در زندگي روزانه هستند. معلم كلاس اول دبستان تصميم مي‌گيرد هر وقت دانش‌آموزان موقع ورود به كلاس به او سلام كنند، با لبخند زدن به طرف تمامي بچه‌ها جواب سلام را بدهد و رفتار سلام كردن آنها را تقويت كند. اين امر منجر به افزايش سلام كردن دانش‌آموزان خواهد بود و تشويق به اين كار مي‌شوند.

2ـ رفتار منفي: رفتار منفي رفتاري است كه از نظر مدير، معلم، پدر و مادربزرگسالان قابل قبول نيست و آن را دوست نمي‌دارند. به عنوان مثال دانش‌آموزي گستاخي مي‌كند و يا رفتاري ناشايست در مدرسه انجام مي‌دهد يا رفتار منفي دانش‌آموز در مدرسه به صورت ضعف درسي، اذيت همكلاسان، دزدي و پرخاشگري ظاهر شده است. به هر حال اينها رفتارهايي هستند كه بزرگترها را عصباني مي‌كند و نمي‌خواهند آن رفتار براي بار دوم اتفاق بيفتد يا تكرار شود.

در تقويت مثبت، ارائه تقويت‌كننده مثبت رفتار را نيرومند مي‌كند. در حالي كه در تقويت منفي حذف تقويت‌كننده منفي يا فراتر از آن منجر به نيرومندي رفتار مي‌شود. نام ديگر تقويت‌كننده منفي، محرك آزاردهنده است، زيرا حضور آ‌ن در موقعيت، موجب آزار فرد مي‌شود و لذا حذف آن از موقعيت يا به تعويق افتادن آن سبب تقويت رفتاري از فرد مي‌شود كه به حذف يا به تعويق افتادن آن منجر شده است. تقويت منفي، مانند تقويت مثبت از پديده‌هاي معمولي زندگي روزانه است. كودكي كه تازه راه رفتن را آموخته است، اگر هنگام راه رفتن قدم اشتباهي بردارد، زمين خواهد خورد و همين امر باعث بروز دردي در بدن مي‌شود و بعد براي پرهيز از زمين خوردن خواهد كوشيد از انجام آن حركت غلط جلوگيري كند. يا اين كه معلم با تهديد كردن دانش‌آموزان به گرفتن نمره كم و مردود شدن در امتحان آنها را به درس خواندن وگرفتن نمره خوب وامي‌دارد. تقويت منفي يكي از شيوه‌هاي نامطلوب آموزشي است و داراي آثار جانبي مضر است و تا حد امكان از كاربرد اين روش در محيط آموزشگاه بايد دوري كرد.

3ـ رفتار خنثي: رفتار خنثي رفتاري است كه نه بزرگسالان را نه خوشحال و نه غمگين مي‌كند. خيلي مواقع ما متوجه رفتار بچه‌ها نمي‌شويم. مثلاً موقعي كه دانش‌آموز كارهاي معمولي را انجام مي‌دهد مورد توجه قرار نمي‌گيرد و كسي راجع به مثبت و يا منفي بودن آن فكر نمي‌كند. نكته مهم اين است كه مدير و معلمان بايد مشاهده‌گران خوبي باشند تا بتوانند رفتارهاي مثبت، منفي يا خنثي را تشخيص دهند. بايد توجه داشت كه رفتارهايي كه مورد توجه ما قرار مي‌گيرد نبايد الزاماً مثبت و يا منفي باشند. توجه به تمامي رفتارها مانند رفتار خنثي از اهميت زيادي برخورددار است. رفتارهاي خنثي مي‌تواند پايه‌اي براي رفتارهاي مثبت باشد و چنانچه مديران و معلمان به آن توجه كنند، رفتار عادي دانش‌آموزان را به سوي رفتار مثبت سوق مي‌دهند. عكس‌العمل‌هاي ماست كه بچه‌ها را وادار به حركات بعدي خود مي‌كند. اگر رفتار ما نشان دهد كه از رفتار آنها خوشحال شده‌ايم، آن رفتار را ادامه خواهند داد. بايد تأكيد كنيم كه تقويت مثبت رفتار بچه‌ها با توجه به آن رفتارها از طريق رفتارهاي كلامي و غيركلامي بوجود مي‌آيد. توجه به رفتارهاي كودكان، نوجوانان و جوانان نياز به بصيرت شخصي و مهارت علمي در رفتارشناسي دارد. تا مدير يا معلمي نتواند رفتارها را دسته‌بندي كند و عوامل مهم بوجودآورنده و شرايط رفتار را نشناسد نمي‌تواند، چنانچه رفتار نياز به تغيير داشته باشد اقدامي به عمل آورد.



روش‌هاي منفي كاهش رفتار

هدف از كاربرد روش‌هاي منفي، كاهش مستقيم رفتارهاي نامطلوب است. هر چند كه فقط يكي از اين روش‌ها با نام تنبيه معرفي شده است، روش‌هاي ديگر كاهش رفتار نيز كمابيش داراي همان عوارض جانبي نامطلوب تنبيه هستند. به همين دليل تمامي اين روش‌ها به روش‌هاي تنبيهي شهرت دارند و ما در اينجا آنها را زير عنوان روش‌هاي منفي كاهش رفتار معرفي مي‌كنيم كه عبارتند از: خاموشي، محروم كردن از تقويت، جريمه كردن، جبران كردن و تنبيه.



خاموشي

در تعريف خاموشي بايد گفت اگر رفتاري را كه قبلاً تقويت شده براي مدتي تقويت نكنيم، از نيرومندي آن كاسته مي‌شود و تكرار بدون دريافت تقويت رفتار سرانجام منجر به توقف كامل آن رفتار خواهد شد. خاموشي از پديده‌هاي معمول مورد استفاده افراد است. مادري كه به گريه‌هاي بي‌دليل كودك بي‌توجهي نشان مي‌دهد، مي‌خواهد ميزان گريه كردن كودك را كاهش دهد، معلمي كه از دادن نمره، امتياز و ساير تقويت‌كننده‌ها به دانش‌آموزي كه رفتار نامطلوبي انجام داده است خودداري مي‌كند،‌ هدفش كاهش دادن رفتار نامطلوب آن دانش‌آموز است.



محروم كردن از تقويت

در روش محروم كردن، به خاطر رفتار نامطلوبي كه از دانش‌آموز سر مي‌زند او براي مدتي از دريافت تقويت محروم مي‌شود. براي مثال معلم ورزشي كه يكي از بازيكنان را از زمين بازي اخراج مي‌كند به دليل انجام عمل خلاف مقررات و مانع ادامه بازي او مي‌شود از روش محروم كردن از تقويت استفاده مي‌كند.



جريمه كردن

روش جــريمــه كــردن يعني كسر كردن مقداري از تقويت‌كننده‌هايي كه فرد قبلاً به دست آورده براي رفتار نامطلوبي كه انجام داده است. جريمه كردن رانندگان متخلف از طريق دريافت پول از آنها، كسر كردن نمرات دانش‌آموزان در نتيجه كارهاي غلطي كه انجام داده‌اند يا به خاطر بي‌انضباطي در كلاس هنگام درس مقداري از نمره گرفته شده او كسر شود، دو روش جريمه كردن و محروم كردن بسيار به هم شبيه هستند در حالي كه در روش جريمه كردن مقداري از تقويت‌كننده‌ها كه قبلاً دريافت كرده بود، از او پس گرفته مي‌شود. ولي در روش محروم كردن او مدتي از دريافت تقويت محروم مي‌ماند.



روش جبران كردن

در روش جبران كردن يا روش جبراني، وقتي فرد مرتكب عمل خلافي مي‌شود، از او مي‌خواهند براي جبران عمل خلاف خود به اصلاح آن بپردازد. مثلاً معلم دانش‌آموزي را كه خرده‌كاغذها را در كف كلاس ريخته است وادار مي‌كند آنها را جمع كند و در سطل زباله بريزد يا معلم ممكن است از دانش‌آموزي كه به يكي از همكلاسي‌هايش توهين كرده است بخواهد نه فقط از آن فرد، بلكه از تمامي افراد كلاس معذرت‌خواهي كند يا در روش‌هاي درس خواندن موارد منفي درسي را جبران كند. روش معمول معلمان با نام جريمه كردن كه مثلاً از دانش‌آموز بخواهند چند بار بنويسد يا بخواهد موضوع درسي را به خوبي ياد بگيرد، همان روش جبراني است.



تنبيه

تنبيه، خشن‌ترين و نامطلوب‌ترين روش تغيير رفتار است. براي مثال پدري كه كودك خود را به خاطر حرف زشت كتك مي‌زند، مي‌خواهد از اين رفتار نامطلوب كودك در آينده جلوگيري به عمل آورد. كتك زدن پدر بعد از حرف زشت كودك، تنبيه نام دارد.

ادامه دارد

codex09x